W polskim systemie prawnym władza rodzicielska może przysługiwać obojgu rodzicom, może być powierzona jednemu z rodziców, ograniczając władzę drugiego do określonych obowiązków i uprawnień oraz w końcu jeden z rodziców może zostać władzy rodzicielskiej pozbawiony.

Władza rodzicielska obejmuje w szczególności obowiązek i prawo rodziców do wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka oraz do wychowania dziecka, z poszanowaniem jego godności i praw.

Słowem wstępu, z uwagi na częste problemy z rozróżnieniem ograniczenia i pozbawienia władzy rodzicielskiej, pokrótce wyjaśniam różnice pomiędzy nimi.

Ograniczenie władzy rodzicielskiej następuje na podstawie art. 107 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, w związku, z którym Sąd może powierzyć wykonywanie władzy rodzicielskiej jednemu z rodziców, ograniczając władzę drugiego do określonych obowiązków i uprawnień. Władza rodzicielska nie jest odebrana, a jedynie ograniczona.

Wyróżnia się dwa rodzaje ograniczenia władzy rodzicielskiej:

  • ograniczenie władzy rodzicielskiej na wniosek rodzica,
  • ograniczenie władzy rodzicielskiej z urzędu (wskutek zawiadomienia sądu opiekuńczego przez policję, sąd, szkołę).

Pozbawienie władzy rodzicielskiej to odebranie rodzicowi prawa do wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka oraz do wychowania dziecka. Pozbawienie władzy rodzicielskiej może dotyczyć obojga rodziców, lub tylko jednego z nich, jeżeli tylko w stosunku do jednego z nich zachodzą takie przesłanki.

Przykładowe formy ograniczenia władzy rodzicielskiej w orzeczeniach sądowych:

  • ograniczenie władzy rodzicielskiej nad małoletnimi dziećmi do współdecydowania o istotnych sprawach dziecka (Sąd Rejonowy w Wieliczce, sygn. akt IV Nsm 962/17);
  • ograniczenie władzy rodzicielskiej do współdecydowania o istotnych sprawach dzieci w zakresie leczenia obarczonego ryzykiem (Sąd Okręgowy w Sieradzu, sygn. akt 598/19);
  • ograniczenie władzy rodzicielskiej do współdecydowania w sprawach wyboru szkoły, zawodu, obarczonego ryzykiem leczenia i zmiany miejsca stałego pobytu oraz możliwości zasięgania pełnej informacji o sprawach związanych z edukacją i zdrowiem dzieci (Sąd Okręgowy w Sieradzu, sygn. akt I Ca 366/14);
  • ograniczenie władzy rodzicielskiej do współdecydowania o posiadaniu paszportu, wyjeździe poza granice Rzeczypospolitej Polskiej (Sąd Okręgowy w Sieradzu, sygn. akt I Ca 4/18);
  • ograniczenie władzy rodzicielskiej do współdecydowania o istotnych sprawach dzieci w zakresie zasad ich wychowania, kształtowania ich światopoglądu, organizacji czasu wolnego i rodzaju wypoczynku, edukacji pozaszkolnej (rodzaju zajęć dodatkowych), wyjazdów zagranicznych dłuższych niż dwa tygodnie, zmiany miejsca stałego pobytu dzieci, leczenia dzieci w czasie, gdy są one pod jego opieką (Sąd Rejonowy dla m. st. Warszawy w Warszawie, sygn. akt VI Nsm 765/13);

Podstawy ograniczenia władzy rodzicielskiej w orzeczeniach sądowych:

  • Dzieci znajdują się pod opieką matki i to ona zajmuje się ich bieżącymi sprawami. Ojciec dzieci zachowuje się emocjonalnie i nieodpowiedzialnie nie współpracując z byłą żoną w sprawach dzieci, a nadto obrażając ją przy małoletnich obniża jej autorytet w oczach dzieci, co jest zachowaniem szkodliwym stanowiącym przejaw wręcz nadużywania przez niego władzy rodzicielskiej ze szkodą dla dzieci (Sąd Rejonowy dla m. st. Warszawy w Warszawie, sygn. akt VI Nsm 765/13).
  • Ojciec w opiekowaniu się dzieckiem wykazywał, sprawując nad nim opiekę, zbyt mało inicjatywy i czujności rodzicielskiej, nie podejmował wystarczających starań o zdrowie dziecka i jego prawidłowy rozwój, o dostarczenie urozmaiconych form stymulacji, w obawie przed odebraniem mu dziecka przez sąd i matkę – realizował spacery z dzieckiem oraz przebywał na tzw. ” powietrzu” zwykle w miejscach odległych od domu i nieznanych matce dziecka. Prezentuje on stosunkowo niski poziom wiedzy na temat prawidłowości rozwojowych dziecka, a nawet gdy pozyskuje je np. z Internetu to obronnie je od siebie oddala tłumacząc, że każde dziecko ma swoje własne tempo rozwoju (Sąd Okręgowy w Sieradzu, sygn. akt I Ca 82/15).
  • stwardnienie zanikowe boczne (…), na które cierpi matka małoletniej stanowi przesłankę do ograniczenia jej władzy rodzicielskiej nad dzieckiem. Postęp choroby uniemożliwił S. N. swobodne poruszanie się, a także spowodował problemy z mową a aktualnie praktycznie już jej zanik. W wyniku choroby uczestniczka wymaga stałej opieki i pomocy w codziennym funkcjonowaniu. Ze względu na powyższe, matka nie jest w stanie wykonywać ciążących na niej uprawnień i obowiązków wynikających z władzy rodzicielskiej, a przede wszystkim pełnić pieczy nad córką. Stan zdrowia matki dziewczynki powoduje u niej obniżenie nastroju oraz emocji, co niejako odbija się na dziecku (Sąd Rejonowy w Nakle nad Notecią, sygn. akt III Nsm 318/18).

Na zakończenie warto wspomnieć postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 2 grudnia 1957 r., które nie utraciło na aktualności:

Właściwie rozumiane dobro dziecka i interes społeczny, które stanowią główne przesłanki powierzenia władzy rodzicielskiej nad dziećmi jednej ze stron, wymagają od niej nie tylko troski o zapewnienie dziecku ubrania i wyżywienia, lecz co najmniej w równej mierze starań o jego zdrowie fizyczne i psychiczne, polegających na właściwym ukształtowaniu jego charakteru i przygotowaniu do życia społecznego.