Nasi Klienci wielokrotnie pytają, czy może się zdarzyć, że Sąd obniży wysokość należnego im zachowku bądź zachowku należnego przeciwnikowi procesowemu od naszych Klientów.

To zagadnienie wymaga obszerniejszego rozwinięcia. Klienci, którym przychodzi dochodzić zachowku przed sądem bądź „bronić się” przed roszczeniem o zachowek, przychodzą do Kancelarii z tą podstawową wiedzą, że zachowek, jako instytucja prawa spadkowego, ma na celu ochronę interesów bliskich krewnych spadkodawcy. Nie zawsze jednak mają wiedzę, że zachowek nie zawsze należy się w wysokości wynikającej z przepisów prawa. Wprawdzie bowiem przepisy prawa nie przewidują wprost możliwości obniżenia wierzytelności z tytułu zachowku, jednakże bogate orzecznictwo wypracowało stanowisko, które daje prawo do żądania obniżenia wysokości zachowku na podstawie tzw. klauzuli zasad współżycia społecznego (art. 5 kc.).

Kiedy można zastosować art. 5 k.c., czyli kiedy można żądać obniżenia zachowku:

Sąd Najwyższy kilkakrotnie opowiedział się za dopuszczalnością zastosowania art. 5 k.c. do obniżenia należności z tytułu zachowku z powodu sprzecznego z zasadami współżycia społecznego zachowania uprawnionego do zachowku w stosunku do spadkodawcy.(…) ewentualne nadużycie prawa podmiotowego należałoby oceniać w relacji pomiędzy uprawnionym do zachowku a zobowiązanym spadkobiercą.

Wyrok Sądu Apelacyjnego Warszawy z dnia 26 lutego 2019 r. (sygn. akt V ACa 1604/17)

Przy ocenie zasadności miarkowania zachowku, nie chodzi, więc o ewentualne niewłaściwe postępowanie uprawnionego w stosunku do spadkodawcy (takich nieprawidłowości dotyczy możliwość wydziedziczenia), ale o okoliczności istniejące w płaszczyźnie uprawniony – spadkobierca. 

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 22 maja 2015 r. (sygn. akt I ACa 1721/14)

Nie może zostać pominięta ocena moralna postępowania uprawnionego do zachowku względem spadkobiercy bądź tak niekorzystna sytuacja zobowiązanego, że realizacja zachowku naraziłaby go na niedostatek bądź musiała by być postrzegana, jako rażąco niesprawiedliwa. 

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi (sygn. akt I ACa 241/18)

Jakie zachowania uzasadniają zastosowanie art. 5 Kodeksu cywilnego w celu obniżenia wartości zachowku:

Naruszenia powszechnie akceptowanych norm takich jak brak opieki, pomocy, zawinione zerwanie więzi małżeńskich (porzucenie pozwanej z małym dzieckiem 2 lata po ślubie), brak zainteresowania losem dziecka czy spadkodawczyni. Wreszcie konfliktowość i roszczeniowość sprawiają, że jedynie zastosowanie art. 5 k.c. pozwala na uczynienie zadość społecznemu odczuciu sprawiedliwości, sprzeciwiającemu się przyznaniu pełnej należności z tytułu zachowku.

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 11 lipca 2017 roku I ACa 1718/16

Prawa uprawnionego do zachowku służą urzeczywistnieniu obowiązków moralnych, jakie spadkodawca ma względem swoich najbliższych. W tym kontekście nie można jednak zapominać, że nie mogą zostać pominięte te zachowania uprawnionego, które wskazują na to, jak ten wywiązywał się ze swych obowiązków względem najbliższych, ze szczególnym uwzględnieniem spadkodawcy. Przy orzekaniu o zachowku nie należy, zatem pomijać oceny moralnej także postępowania uprawnionego do zachowku (…)

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie VI ACa 332/10

Roszczenie powoda z tytułu zachowku po zmarłej matce, skierowane wobec obdarowanego przez nią wnuka, nie zasługuje na ochronę ze względu na art. 5 KC, gdyż stanowi nadużycie prawa. Powód ma aktualnie zabezpieczone warunki bytowe. Przebywa w domu opieki społecznej i pobiera świadczenie rentowe. Wieloletnie złe relacje powoda z matką, przez niego zawinione, uzasadniają pozbawienie go możliwości poprawy jego sytuacji majątkowej poprzez zasądzenie należnej mu części zachowku po matce.”

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie – I Wydział Cywilny z 2016-01-27 I ACa 848/14

W przedmiotowej sprawie nie budzi wątpliwości, że, biorąc pod uwagę zasady współżycia społecznego, postawa powoda względem spadkodawcy uzasadniała obniżenie wysokości należnego mu zachowku. Powód, bowiem od ok. 2004 r. zerwał całkowicie kontakt z ojcem, nie odwiedzał go i nie interesował się jego stanem zdrowia nawet po doznanym przez niego paraliżu i popadnięciu w chorobę nowotworową. 

Wyorok Sądu Okręgowego w Tarnowie I Wydział Cywilny z 15 września 2016 r. (sygn. akt I Ca 182/16)

Niewątpliwie relacje pomiędzy powodem a jego ojcem -spadkodawcą nie były poprawne, jednakże, jak to wynika z ustaleń Sądu I Instancji wina takiego stanu rzeczy leżało po obu stronach, przy czym wina ojca bynajmniej nie była mniejsza, zwłaszcza w początkowym okresie. Ojciec nadużywał alkoholu, zaniedbywał syna, stosował wobec syna kary cielesne, do tego stopnia, że sąsiedzi interweniowali na Policji. Winę powoda osłabia okoliczność, że powód jest upośledzony umysłowo w stopniu lekkim z zaburzeniami zachowania i emocji, na co musiało mieć wpływ wychowanie przez ojca bez udziału matki, zatem wymagał odpowiedniego traktowania. Nieodpowiednie wychowanie przez ojca i wzajemność awantur wyklucza przyjęcie wyłącznej winy powoda dla powstania złych relacji.(…). W późniejszym okresie ojciec wybaczył synowi jego złe zachowanie. Brak, zatem podstaw do przyjęcia, aby powód dopuścił się względem spadkodawcy ciężkiego przestępstwa, niewybaczonego przez ojca, co ewentualnie dawałoby podstawę do pozbawienia lub obniżenia zachowku. 

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie (sygn. akt I ACa 1737/17)

Obniżenie wysokości zachowku może, więc mieć miejsce w przypadkach wyjątkowych, albowiem już samo pozbawienie uprawnionego do zachowku korzyści ze spadku w drodze dziedziczenia jest dla niego okolicznością krzywdzącą i dolegliwą, a stanu tego nie powinno jeszcze pogłębiać drastyczne ograniczenie możliwości realizacji roszczeń z tytułu zachowku. Za szczególne i wyjątkowe sytuacje uprawniające do obniżenia zachowku, orzecznictwo sądowe uznaje na przykład sytuację, gdy składnikiem spadku jest prawo do lokalu służące zaspokojeniu potrzeb mieszkaniowych zobowiązanego do zapłaty zachowku w razie braku możliwości do zaspokojenia tych potrzeb oraz gdy inne składniki spadku nie wystarczą na zaspokojenie roszczenia z tytułu zachowku.

Sąd Rejonowy w Kłodzku (sygn. akt I C 127/16)

Podsumowując, istnieje możliwość prawna obniżenia wartości zachowku. Jednak należy pamiętać, że podstawą takiego żądania jest wykazanie, że żądanie zachowku i jego wysokość jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego. W wielu orzeczeniach Sąd zwraca uwagę na relacje, jakie łączyły spadkodawcę a uprawnionego do zachowku. Jednakże to czy dane stosunki, więzi rodzinne będą uzasadniały obniżenie wartości zachowku jest decyzją sądu.