Wielokrotnie Klienci pytają nas, czy przykładowo, mogą zawrzeć – jako rodzic z drugim rodzicem – umowę o zrzeczeniu się alimentów na małoletnie wspólne dzieci. Takie pytania, dotyczące możliwości zrzeczenia się alimentów, pojawiają się również w kontekście wyrażenia zgody na orzeczenie rozwodu przez jednego z małżonków w zamian za zrzeczenie się alimentów od tego małżonka, który taką zgodę miałby wyrazić.

Czy w świetle prawa zrzeczenie się obowiązku alimentacyjnego przez rodzica bądź dziecko jest skuteczne?

Zgodnie z treścią art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego: Rodzice obowiązani są do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, chyba że dochody z majątku dziecka wystarczają na pokrycie kosztów jego utrzymania i wychowania. Świadczenie alimentacyjne jest jednym z wielu obowiązków ciążących na obojgu rodziców. Obok troski o fizyczny i duchowy rozwój dziecka do tego katalogu należy dołączyć pomoc finansową. Obowiązek alimentacyjny dotyczy dzieci pochodzących z małżeństwa jak również ze związków pozamałżeńskich. Ustawodawca nie przewidział jego ograniczenia czasowego, znaczy to, że nawet osiągnięcie pełnoletniości przez dziecka nie skutkuje wygaśnięciem obowiązku alimentacyjnego.

Na podstawie obowiązujących przepisów prawa obowiązany i uprawniony do świadczenia alimentacyjnego nie ma prawa zrzeczenia się obowiązku alimentacyjnego.

Ustawodawca przewidział jednak dopuszczalność uchylenia się od świadczeń alimentacyjnych względem dziecka pełnoletniego, jeżeli są one połączone z nadmiernym dla nich uszczerbkiem lub jeżeli dziecko nie dokłada starań w celu uzyskania możności samodzielnego utrzymania się (art. 133 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Tak skonkretyzowana norma prawna dopuszcza takie działanie jedynie wobec dziecka pełnoletniego przy jednoczesnym zaistnieniu uszczerbku majątkowego po stronie rodzica, spowodowanego uiszczaniem cyklicznego świadczenia alimentacyjnego. Uchylenie się od świadczeń alimentacyjnych może również być zasadne z uwagi na fakt, że żądanie alimentów jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego (art. 144¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego).

Czy istnieje możliwość zrzeczenia się świadczenia alimentacyjnego ze strony uprawnionego bądź zobowiązanego małżonka?

Z kolei w odniesieniu do świadczenia alimentacyjnego względem małżonka jako podstawę należy wskazać na art. 60 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W tym przypadku dostarczanie środków utrzymania dotyczy małżonków, których małżeństwo zostało rozwiązane przez rozwód a także tych w stosunku do których małżeństwo zostało unieważnione. Obowiązek alimentacyjny odnosi się do małżonka ponoszącego winę rozkładu pożycia wobec: małżonka, której tej winy nie ponosi jak również wobec małżonka, wobec którego orzeczono winę za rozkład pożycia i jednocześnie znajduje się on w niedostatku. Należy pamiętać, że orzeczenie o winie, które determinuje przedmiotowe świadczenie musi być zamieszczone w sentencji wyroku rozwodowego. Dodatkowo, obowiązany do świadczenia alimentacyjnego jest małżonek nieponoszący winę rozkładu pożycia jedynie wobec małżonka, który również nie ponosi tej winy. Ustanie obowiązku alimentacyjnego wygasa w przypadku zawarcia nowego małżeństwa przez małżonka uprawnionego. Dodatkowo w przypadku małżonka, który nie został uznany za winnego rozkładu pożycia obowiązek ten wygasa po upływie 5 lat od orzeczenia rozwodu. Sąd może ten termin przedłużyć na wniosek uprawnionego. Śmierć uprawnionego bądź zobowiązanego również jest jedną z podstaw wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego.

Zgodnie więc z obowiązującą literą prawa rozwiedziony małżonek nie ma prawa zrzeczenia się świadczenia alimentacyjnego. Istnieje możliwość uchylenia się od wykonania obowiązku alimentacyjnego z uwagi na art. 144¹ zd. 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Sprzeczne z zasadami współżycia społecznego jest zachowanie rażąco niewłaściwe ze strony uprawnionego. Uszczegóławiając jest to: zachowanie godzące w życia lub zdrowia członka rodziny, zachowanie naruszające godność, dobre imię i inne dobra osobiste człowieka, zawinione popadnięcie w niedostatek lub umyślne wywołanie sytuacji prowadzącej do żądania alimentów (VIII Wytyczne Sądu Najwyższego z 1987 roku).

Podsumowując, w polskim systemie prawnym nie istnieje możliwość zrzeczenia się świadczenia alimentacyjnego. Jakakolwiek umowa pomiędzy uprawnionym a zobowiązanym w przedmiocie wygaśnięcia obowiązku dostarczania środków utrzymania jest nieważna i nie wywołuje skutków prawnych.

Niezależnie jednak od powyższego, spotykam się z praktyką, w odniesieniu do małżonka winnego rozkładu pożycia, że do protokołu rozprawy strona powodowa składa oświadczenie, że nie będzie domagać się alimentów od strony przeciwnej i że jej sytuacja wskutek rozwodu nie ulegnie pogorszeniu. Choć takie oświadczenie zawarte w protokole rozprawy nie jest skuteczne, to jednak w ew. procesie o alimenty, może stanowić dodatkowy dowód do obrony.